"Na Orszaku zjedzmy po szczodraku!"
Co to były
szczodraki?
Szczodraki
- to bułki drożdżowe lub półkruche, pieczone w piecu chlebowym,
zazwyczaj słodkie, z rodzynkami i orzechami, czasem z migdałem
(choć były rejony Polski, w których wypiekano je z innym
nadzieniem np. mięsnym lub grzybowym). Szczodraki miały swoją
symboliczną wymowę, bowiem pieczono je takie, jaki był miniony
rok. Gdy był urodzajny — lepiono duże rogale z białej mąki,
nadziewane serem, farszem mięsnym lub kapustą z grzybami. Jeśli
rok był biedny — szczodraki były malutkie z dodatkiem otrąb i
bez nadzienia. Stąd powiedzenie: „biedny piecze biedaki, bogaty –
szczodraki”.
Szczodraki
związane są ze „świętymi wieczorami”, a konkretnie z
ich drugą częścią. „Świętymi wieczorami” nazywano wieczory
od Wigilii Bożego Narodzenia, aż do Wigilii Objawienia Pańskiego;
w innych regionach „szczodrym wieczorem” nazywano tylko ten
ostatni – poprzedzający wspomnienie złożenia szczodrego –
hojnego daru przez Trzech Króli.
Z dniem Trzech Króli w
Polsce wiąże się wiele obyczajów. Tego dnia do szopek urządzonych
wcześniej w kościołach wstawiano figury trzech egzotycznych
Mędrców, którym niejednokrotnie towarzyszyły orszaki sług i
wielbłądów. We dworach rozdawano służbie i czeladzi upominki,
obdarowywano też dzieci, sąsiadów i plebana. Między Nowym Rokiem
a Trzema Królami wiejskie i miejskie domy obchodzili też kolędnicy,
szopkarze, przebierańcy.
Etnografowie z różnych
stron Polski opisują, jak dawniej w Święto Trzech Króli dzieci
obdarowywano slodkimi wypiekami – szczodrakami. Gdy skończyly się
świąteczne ciasta wypiekano właśnie szczodraki – zwane niekiedy
ciastem Trzech Króli. Zwyczaj „chodzenia
po szczodrakach”
i tekst szczodrówki
obrazuje relacja:
„A po
szczodrokach to już dzieci chodzili. Zbierali sie takimi gromadkami
– chłopaki, dziewczęta małe. I też pytali sie, czy wpuszczo po
szczodrakach. No puszczono. To sie wchodziło i śpiewało:
Szczodraki kułaki. I potem kolędę zaśpiewali,
czy dwie. Tam gdzie dawali cukierki, to tam więcy śpiewali kolęd,
a tam gdzie tylko szczodraki albo tego chleba gleń, ale chleba to
tam nikt nie dawał tylko placka, to mniej śpiewali:
Co śpiewano podczas
szczodrowania (kolędowania)?
Szczudraki, kułaki,
powiadamy wam,
szczodra pani, dobra
pani
dajcie żesz i nam,
